Rıza Bey'in Millî Süvari Alayı: Merdeşe'den Kimler Katıldı?

Görsel: 1920'ler Orta Anadolu'sundaki gönüllü süvari milislerinden hareketle hazırlanmış temsili canlandırmadır; gerçek bir arşiv fotoğrafı değildir.

Kısa cevap

Eski Bayramözü köy sitesinde 12 kişinin “Rıza Bey'in çetesinden” olduğu aktarılıyor. Tarihî kaynaklar, burada anılan Rıza Bey'in büyük olasılıkla Mehmet Rıza Silsüpür, birliğin de 1920'de kurulan Kırşehir Millî Süvari Alayı olduğunu gösteriyor.

Alayın varlığı, cepheye gönderilişi ve desteklenme biçimi belgelenebiliyor; fakat şu ana kadar gördüğümüz kaynaklarda erlerin adlarını içeren bir personel cetveli yok. Bu nedenle aşağıdaki 12 adı kesinleşmiş gazi veya alay personeli listesi olarak değil, arşivde tek tek doğrulanması gereken yerel hafıza kayıtları olarak yayımlıyoruz.

Bu yazının en önemli amacı bir hüküm vermek değil, ailelerde kalan belge ve bilgileri bir araya getirerek doğru kişileri doğru kayıtlarla eşleştirmektir.

Rıza Bey kimdi?

Rıza Bey, 1877'de Keskin'in Hamit köyünde doğan Mehmet Rıza Silsüpür'dür. Millî Mücadele yıllarında Kırşehir milletvekili olarak Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisinde bulundu. 1920 yazında Kırşehir ve çevresinden gönüllü atlılar toplayarak Batı Cephesi'ne gönderilecek bir süvari kuvveti oluşturdu.

Yerel anlatıda “Rıza Bey'in çetesi” diye anılan topluluk, Millî Mücadele sırasında Kuvâ-yı Milliye içinde oluşturulan gönüllü atlı milis güçlerinden biridir. Resmî ve akademik kayıtlarda birlik Kırşehir Millî Süvari Alayı, Kırşehir Millî Alayı veya Rıza Bey emrindeki millî süvari kuvveti olarak görünür.

Milis kuvvetinden düzenli orduya

1920 yazında Batı Anadolu'daki askerî durum ağırlaşırken Müdafaa-i Hukuk teşkilatları gönüllü, at, silah, iaşe ve para sağlayarak yerel kuvvetler oluşturuyordu. Rıza Bey'in topladığı atlılar da bu ortamda meydana geldi.

Kaynaklarda birliğin mevcudu için 400, 500 ve 600 gibi farklı rakamlar geçiyor. Bunlar farklı tarihlerdeki toplanma, takviye veya cephe mevcudunu anlatıyor olabilir; bu yüzden tek ve değişmez bir sayı söylemek doğru değildir. Ortaklaştırılabilen kronoloji şöyledir:

• Temmuz 1920: Kırşehir çevresinde gönüllü süvari toplanmaya başlandı.
• Ağustos 1920 başı: Birlik Ankara üzerinden Batı Cephesi'ne gönderildi.
• Ağustos–Eylül 1920: Bilecik, İnegöl, Yenişehir ve Pazarcık çevresindeki kayıtlarda, Kâzım Özalp'in Ertuğrul Grubu emrinde görünür.
• 9 Eylül 1920: Batı Cephesi raporu, Rıza Bey emrindeki millî süvari alayının Kırşehir'de teşkil edilip cepheye gönderildiğini bildirir.
• 19 Kasım 1920: Rıza Bey'in komutadan ayrıldığı, Kırşehir Millî Alayının
  24. Tümen emrine verildiği ve kardeşi Haydar Bey'in komutayı aldığı açıklanır.

Bu seyir, yerel bir gönüllü/milis kuvvetinin askerî komuta içine alınma sürecini gösterir. Birliğe katılmış olmak ile daha sonra resmen gazi veya İstiklâl Madalyası sahibi sayılmak aynı şey değildir; bu statüler ayrı künye ve inha belgeleriyle doğrulanmalıdır.

19 Kasım 1920 belgesi neden önemli?

Mustafa Kemal Paşa imzasıyla yayımlanan 19 Kasım 1920 tarihli beyannamenin aktarılan metni, Rıza Bey'in kurduğu alayla üç-dört aydır cephede görev yaptığını, milletvekilliğine dönmesi gerektiği için komutadan ayrıldığını ve birliğin 24. Tümen emrine verildiğini bildirir. Komutayı, yirmi silahlı atlıyla birliğe katılan kardeşi Haydar Bey devralmıştır. Belgede ayrıca alay erlerinin düzenli asker kurallarına bağlanacağı, askerlik çağı dışındakilerin ise terhis edileceği yazılıdır.

Bu belge iki noktayı kesinleştirir: “Rıza Bey'in çetesi” diye hatırlanan yapı resmî yazışmada bir Millî Süvari Alayı olarak anılmıştır; Kasım 1920'de de daha düzenli bir askerî yapıya bağlanmıştır. Fakat belge yine erlerin adlarını vermez.

Birliğin mevcudu neden farklı anlatılıyor?

Kırşehir Valiliğinin tarihçesi, 4 Ağustos 1920 raporunda 500 mevcutlu bir Kırşehir birliğinin kuruluş ve donatım çalışmalarının sürdüğünü; Rıza Bey'in kuvvetinin daha sonra Ertuğrul Grubu emrinde İnegöl, Bilecik ve Yenişehir çevresine gittiğini aktarır. Başka yayımlarda 400 veya 600 sayıları görülür. Bu rakamlar aynı günün personel cetveli değildir: ilk toplananlar, takviyeler, cephedeki fiilî mevcut veya farklı Kırşehir birlikleri birbirine karışmış olabilir. Bu yüzden yazıda tek bir kesin mevcut üretilmemiştir.

9 Eylül 1920 raporunda ne yazıyor?

Murat Köylü'nün doktora tezinde aktarılan Batı Cephesi raporu, birliğin Kırşehir'de örgütlendikten sonra Ankara'ya geldiğini, personel ve diğer yönlerden desteklenerek cepheye gönderildiğini bildiriyor. Raporda atlıların er ve hayvan ihtiyacı ile millî müfrezelerin maaş ve masraflarının Müdafaa-i Hukuk teşkilatlarınca karşılandığı da anlatılıyor.

Görsel: Murat Köylü, “1919–1922 Döneminde Türk Ordusu İkmal Sistemi ile Yunan İkmal Sisteminin Karşılaştırılması”, 2006, basılı s.35. Yalnız ilgili paragraf gösterilmiştir.

Tezin dipnotu, özgün belgenin arşiv künyesini de veriyor:

Gen.Kur. ATASE Arşivi No. 1/4405, Dlp.9, G.2,
Kls.558, Dos.14, F.2-8

Bu künye alayın varlığını doğrulayan güçlü bir izdir; kişilerin adını doğrulamaz. Şimdi aranması gereken, belgenin aslı, ekleri ve aynı dosyalardaki personel kayıtlarıdır.

Merdeşe'den katıldığı anlatılanlar

2006–2007 tarihli eski köy sitesi arşivinde, Muzaffer Özcan ve Kadir Özcan'ın aktarımına dayandırılan listede şu adlar yer alıyor:

Eski kaynakta yazıldığı biçimiyle	Köydeki ayırt edici bilgi
Battal Özcan	Kavlak
Alim / Alik Arıkan	—
Veli Bulanık	—
Abdurrahman Aksoy	Nafikâ'nın kardeşi
Hafir Güzel	Eski kaynakta bu adla yazılmıştır
Eyüp Erdoğan	İyip Çavuş
Halil Ünal	Kenanın
Sıddık Arıkan	—
Mehmet Eraksoy	Tekişin
Osman Doğan	Cılızın Osman
Ömer Arıkan	Memişoğlu
Zihni Arıkan	Memişoğlu

Eski kaynak ayrıca Ömer Arıkan ile Zihni Arıkan'ı “gidip dönmeyenler” arasında anar. Ancak bu ifade de şimdilik yerel aktarımdır; şehitlik, cephe ve birlik bilgileri resmî kayıtla eşleştirilmeden kesinleştirilemez.

Bu liste neyi kanıtlamıyor?

Liste, bu kişilerin tamamının aynı tarihte aynı birlikte bulunduğunu, hepsinin Çanakkale'de savaştığını veya hepsinin resmen gazi sayıldığını kanıtlamaz. Eski sayfanın başlığı, “I. Dünya Savaşı ve Çanakkale” ile “Rıza Bey'in çetesi” ifadelerini aynı yerde kullanmıştır. Oysa Kırşehir Millî Süvari Alayı 1920'de, Millî Mücadele sırasında kurulmuştur; Çanakkale Savaşı ise 1915'tedir.

Aynı kişi farklı dönemlerde askerlik yapmış olabilir. Fakat bunu gösterecek iki ayrı kayıt bulunmadan Çanakkale ile 1920 birliğini birbirine bağlamıyoruz.

Ailenizde bilgi veya belge var mı?

Bu listedeki kişilerden biri dedeniz, büyük dedeniz veya aile büyüğünüz olabilir. Elinizde aşağıdakilerden biri varsa sayfanın altındaki “Aile kaydınızla katkı verin” alanından bize ulaştırın:

• kişinin köyde bilinen adı ve kâğıttaki/resmî adı,
• baba adı, lakabı veya sülalesi,
• yaklaşık doğum yılı,
• askerlik, sevk ya da terhis belgesi,
• madalya, berat, künye, mektup veya arkasında yazı bulunan fotoğraf,
• mezar taşı bilgisi,
• kimden ve ne zaman duyulduğu belirtilmiş aile anlatısı.

Yaşayan kişilere ait kimlik ve nüfus belgelerini açık yoruma koymayın. Formdaki bilgi doğrudan yayımlanmaz; aday kayıtlar insan tarafından karşılaştırılır. Sadece ad benzerliğiyle kimse başka bir aileye veya askerî kayda bağlanmaz.

Arşivde bundan sonra ne aranmalı?

Öncelikli hedef, ATASE künyesinin güncel tasnif karşılığını ve dosyanın eklerini bulmaktır. MSB Arşiv ve Askerî Tarih Daire Başkanlığı, Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri ve TBMM Arşivinde şu kayıt türleri sorulmalıdır:

• Kırşehir Millî Süvari Alayı personel ve künye cetvelleri,
• gönüllü kayıt ve yoklama defterleri,
• maaş ve iaşe bordroları,
• silah, cephane, at ve koşum teslim listeleri,
• 24. Tümen emrine giriş ve terhis cetvelleri,
• Rıza Bey'den Haydar Bey'e devir yazıları,
• Kırşehir ve Kaman'dan katılanların köy/ad listeleri,
• kişi bazında askerlik safahatı ile İstiklâl Madalyası/inha kayıtları.

MSB'nin güncel açıklamasına göre 1910 ve daha yaşlı doğumluların askerlik kayıtları kanuni yakınlarınca araştırılabilir. Kuvayı Milliye ve milis kayıtları için Devlet Arşivleri ile TBMM Arşivine de başvurulması gerekir. Bir aile başvurusu yapılırken kişinin bütün ad varyantları, baba adı, yaklaşık doğum yılı, eski ve yeni köy adı birlikte verilmelidir.

Kanıt tablosu

Soru	Bugünkü durum
Rıza Bey, Mehmet Rıza Silsüpür müdür?	Doğrulandı
1920'de Kırşehir Millî Süvari Alayı kuruldu mu?	Doğrulandı
Birlik Batı Cephesi'ne gönderildi mi?	Doğrulandı
Eski köy sitesindeki “Rıza Bey'in çetesi” bu birlik midir?	Güçlü olasılık
Listedeki 12 kişi bu alayda görev yaptı mı?	Yerel aktarım; arşiv doğrulaması bekliyor

Kaynaklar

• Yerel hafıza kaynağı: Eski bayramozukoyu.com arşivi, “Köyümüzden Savaşlara Katılanlar”, 2006–2007; bilgi Muzaffer Özcan ve Kadir Özcan'a dayandırılmıştır.
• Atatürk Ansiklopedisi — Mehmet Rıza Silsüpür
• TBMM Albümü — Birinci Dönem Kırşehir milletvekilleri ve Mehmet Rıza Silsüpür
• Kırşehir Valiliği — Millî Mücadele tarihçesi ve Rıza Bey kuvveti
• Atatürk'ün Bütün Eserleri — 19 Kasım 1920 tarihli beyannameyi içeren cilt
• TÜBA — Millî Mücadele Döneminde Kırşehir
• Murat Köylü — 1919–1922 döneminde Türk ve Yunan ikmal sistemleri
• Yücel Özkaya — Kuvâ-yı Milliye
• MSB — Askerlik Kayıtları Araştırması
• MSB — Şehit, gazi, künye ve kütük kayıtları
• TBMM — Kütüphane ve Arşiv Hizmetleri
• Millî Kütüphane — Hâkimiyet-i Milliye kataloğu
• İl Gazetesi — 13–14 Ağustos 1920 Keskin Müfrezesi izini aktaran çalışma

Açık gazete izi

İkincil bir yerel tarih yazısı, Hâkimiyet-i Milliye'nin 13 Ağustos 1920 tarihli nüshasında Keskin müfrezesinin kuruluşundan söz edildiğini aktarıyor. Ancak aynı çalışma ertesi günkü askerî yazıda bu birliği Kaplan Naci komutasındaki 120 atlı Keskin Müfrezesi olarak tanımlar. Bunun Rıza Bey'in daha kalabalık Kırşehir Millî Süvari Alayıyla aynı birlik olduğu gösterilmiş değildir. Gazetenin özgün sayfası da henüz görülmediği için burada kupür veya doğrudan alıntı kullanmıyor, bu izi ayrı bir araştırma adayı olarak tutuyoruz. Nüsha temin edildiğinde birlik adı ve kişi listesi yeniden kontrol edilecektir.

Bu çalışma yaşayan bir araştırmadır. Yeni bir belge geldiğinde kanıt durumu ve kişi eşleştirmeleri kaynağıyla birlikte güncellenecektir.