1530'dan bugüne izler
Bayramözü'nün eski adı Merdeşe'nin yazılı izlerini; kesinleşenleri, güçlü ihtimalleri ve açık soruları birbirinden ayırarak okuyoruz.
Her kayıt bir doğrulama seviyesi taşır. “Araştırılıyor” işareti eksiklik değil; kesin bilgi ile açık soruyu birbirine karıştırmama sözüdür.
Köken — Varsak Türkmenleri ve Kara Kocalu
Halep'ten Maraş'a, Çukurova'dan İç Anadolu'ya uzanan Varsak göç zinciri ve Kırşehir Varsaklarının büyük cemaati Kara Kocalu (Karakoçlu). Köyün adını taşıyan Merdeşe dağı kışlağı bu cemaatindi.
- ~1520Doğrulandı
Kara Kocalu, Kırşehir Varsaklarının büyük cemaati
Tahrir kayıtlarına dayanan araştırma, Kara Kocalu cemaatini Kırşehir Varsaklarının geniş yerleşim topluluklarından biri olarak gösterir. Bu kayıt köyün topluluk bağlamını açıklar; bugünkü bir soyadı veya tek bir aileyle doğrudan eşleştirilmez.
Kaynak: Demirbağ, H. (2024) — XVI. Yüzyılda Anadolu'da Varsak Türkmenleri (doktora tezi) · s.176, 178, 184Atatürk Üniversitesi, 388 s. Merdeşe'yi 12 kez anar; Kara Kocalu / Merdeşedağı bağını birincil defterle doğrular.Ayrıntılı kaydı aç
16. yüzyıl — tahrir defterlerinde ilk kayıtlar
Merdeşedağı kışlağı ve Merdeşeli karyesi, Bozok livası ve Kırşehir sancağı tahrir defterlerinde. Köyün yazılı izinin başladığı dönem.
- 1485Araştırılıyor
TD 19: Kırşehir mufassal defteri düzenlendi
Bireysel hane reisi adlarını verebilecek en eski aday defter. Yayımlanmamış — BOA okuma salonunda (İstanbul). Merdeşe kaydının varlığı bu defterde henüz doğrulanmadı.
Kaynak: Metin, R. — XVI. Yüzyılda Kırşehir Sancağında Nüfus YapısıGünyüzü nahiyesi ve dönemin idari çerçevesi; TD 19 (1485), TD 139 (1584), TD 998 (1530) atıfları. - ~1521–1554Güçlü ihtimal
TD 305: Merdeşeli karyesi (Bozok tahriri)
Osmanlı Yer Adları indeksi, Merdeşeli karyesini Kırşehri nahiyesi / Bozok livası altında TD 305 folyo 22 ile verir. Defterin kesin yılı henüz doğrulanmadı — Kanuni dönemi Bozok tahriri aralığında.
Kaynak: TD 305 — Bozok Livası Tahriri (Merdeşeli karyesi, folyo 22) · folyo 22Kesin yılı açık kaynakta doğrulanamadı; Kanuni dönemi Bozok tahriri (1521–1554 aralığı). - 1525Doğrulandı
Merdeşedağı kışlağında 18 hane
Kışlakta 18 hane, 8 mücerred (bekâr), 1 imam, 1 muhassıl, 2 sipahi kayıtlı. İmamın 1525'te varlığı dikkat çekici. Ekili mezralar: Güneyağıl, Ağcaşehir, Kayapınarı, Kurucaöz, Kolçakpınarı, Beyçayırı, Yaylacuk.
Kaynak: Demirbağ, H. (2024) — XVI. Yüzyılda Anadolu'da Varsak Türkmenleri (doktora tezi) · s.176, 178, 184Atatürk Üniversitesi, 388 s. Merdeşe'yi 12 kez anar; Kara Kocalu / Merdeşedağı bağını birincil defterle doğrular. - 1530Doğrulandı
TD 998: Kara Kocalu cemaatinin Merdeşe-dağı kışlağı
1530 tarihli muhasebe defterinde "Kara Kocalu cemā'ati … Merdeşe-dağı kışlağı, Varsak, Kır-şehri kazası" kaydı. Köyün adının yazılı izi en az 1530'a gider ve cemaat bağı (Kara Kocalu / Karakoçlu) birincil kaynakla kesinleşir.
Kaynak: TD 998 — Muhâsebe-i Vilâyet-i Diyâr-ı Bekr ve Arab ve Zülkadiriyye Defteri (H.937 / 1530) · dizin 647, 658BOA yayını, 2 cilt, 1998–99. Merdeşe-dağı kışlağı: dizin 647, 658.Ayrıntılı kaydı aç - 1543Doğrulandı
Merdeşelü cemaati 8 obaya bölündü
Cemaat büyüdükçe obalara ayrıldı; 1572'de dördü "Merdeşelü", dördü "diğer Merdeşelü" olarak kayıtlı. Obalar yer adıyla anılır — ayrı sülale/lakap adı vermez.
Kaynak: Demirbağ, H. (2024) — XVI. Yüzyılda Anadolu'da Varsak Türkmenleri (doktora tezi) · s.176, 178, 184Atatürk Üniversitesi, 388 s. Merdeşe'yi 12 kez anar; Kara Kocalu / Merdeşedağı bağını birincil defterle doğrular. - 1584Araştırılıyor
TD 139: Günyüzü nahiyesi mufassalı
Kırşehir sancağının 1584 mufassal defteri (TKGM Kuyûd-ı Kadîme). Bireysel adlar için ikinci aday kaynak; yayımlanmamış, Ankara'da araştırma odasında. Erişim sağlanınca Merdeşedağı haneleri aranacak.
Kaynak: Metin, R. — XVI. Yüzyılda Kırşehir Sancağında Nüfus YapısıGünyüzü nahiyesi ve dönemin idari çerçevesi; TD 19 (1485), TD 139 (1584), TD 998 (1530) atıfları.
19. yüzyıl — nüfus ve temettuat defterleri
1830/31, 1838, 1840–41 ve 1844 nüfus defterleri köyün erkek nüfusunu; 1845 temettuatı haneleri ve ekonomiyi gösterir. 1881–1904 Atik ve Esas kütükleri için araştırma nüfus idaresinde sürer.
- 1830–1831Araştırılıyor
NFS.d 3526: 1831 ilk sayımında Merdeşe aranacak
II. Mahmut döneminin ilk nüfus sayımına ait defter Kırşehir kazasını kapsar ve elimizdeki 1838 defterinden sekiz yıl daha eskidir. Defter künyesi doğrulandı; Merdeşe başlığı ve sayfaları henüz bulunmadığı için köye ait içerik kesinleştirilmedi.
Kaynak: BOA NFS.d 3526 — 1830/31 Kırşehir kazası müslim nüfus defteriKonya eyaleti; Kırşehir, Mucur, Hacıbektaş-ı Veli, Konur, Maden-i Gümüşkan, Çiçekdağı nahiyeleri ve Keskin kazası. H.1246. - 1838Doğrulandı
NFS.d 3536: Karye-i Merdeşe hane hane kayıtlı
Kırşehir kazası müslim nüfus defterinde köy ~33 kitap sayfası tutar — dönemine göre büyük bir köy. Hane 1 köyün imamı. Kayıt biçimi: eşkâl + isim + veled-i baba + yaş. İlk 15 hane okundu, tamamı için yüksek çözünürlüklü kopya gerekiyor.
Kaynak: BOA NFS.d 3536 — Kırşehir kazası müslim nüfus defteri (H.1254 / 1838) · img-173–190233 görüntü / 500 sayfa. Karye-i Merdeşe: img-173 → img-190 (~33 kitap sayfası).Ayrıntılı kaydı aç - 1840–1841Doğrulandı
NFS.d 3537: filigransız HD nüshadan 77 kayıt kırpması
Karye-i Merdeşe bölümü katalog görüntü 68–70, yazma sayfa 153–157 arasında doğrulandı. Devlet Arşivleri e-Satış üzerinden alınan filigransız yüksek çözünürlüklü nüshaya aynı kırpma, büyütme ve kontrast yöntemi uygulandı. Yayındaki 77 kırpmada çizelgeye göre 73 şahıs adı, 46 baba adı ve 28 yaş için okuma denemesi bulunur; [okunamadı] ve (?) işaretleri korunur.
Kaynak: BOA NFS.d 3537 — Kırşehir kazası müslim nüfus defteri (H.1256 / 1840–41) · img-068–070BOA NFS.d.3537, 121 katalog görüntüsü. Karye-i Merdeşe: img-068 → img-070, yazma sayfa 153–157; filigransız yüksek çözünürlüklü nüshadan üretilen 77 kayıt kırpmasında 73 şahıs adı, 46 baba adı ve 28 yaş için okuma denemesi.Ayrıntılı kaydı aç - 1844Araştırılıyor
NFS.d 3538: aynı kazanın dört yıl sonraki müslim defteri
Katalog künyesi, defterin NFS.d.3537 ile aynı Kırşehir kazasına ve aynı kayıt türüne ait olduğunu doğruluyor. Merdeşe bölümü bulunursa 1840–41 hanelerindeki yaş, doğum ve kayıp kayıtları dört yıllık aralıkla karşılaştırılabilecek.
Kaynak: BOA NFS.d 3538 — 1844 Kırşehir kazası müslim nüfus defteriKonya eyaleti, Kırşehir sancağı, Kırşehir kazası müslim defteri. H.1260. - 1844–1881Doğrulandı
Genel sayım yerine doğum, ölüm ve nakil yoklamaları
NVİ tarihçesine göre bu aralıkta yeni bir genel sayım yapılmadı. Doğum, ölüm, evlenme ve nakil gibi değişiklikler nüfus yoklamalarıyla mevcut kayıtlara işlendi. Bu nedenle araştırmada ayrı bir kesintisiz sayım defteri değil, yoklama ve vukuat izleri aranıyor.
Kaynak: NVİ — Osmanlı dönemi nüfus kayıtları1881-1883 Atik Nüfus Kütükleri ile 1904 Genel Nüfus Yazımı Esas Kütüklerinin oluşumu ve kapsamı.Ayrıntılı kaydı aç - 1845Güçlü ihtimal
Temettuat defterinde "Karye-i Müreddese"
ML.VRD.TMT.d.798 köy listesinde “Karye-i Müreddese” geçer; bunun Merdeşe olduğu güçlü ihtimaldir. Çizelgede 2.520 dönüm tarla bulunur, bağ ve bahçe kaydı yoktur. Metindeki “Müreddese, Çiftlik” iki ayrı köy adıdır; tek bir yer adı olarak okunmaz.
Kaynak: Oruç, L. & Yardım, G. (2023) — 798 Numaralı Temettuat Defterine Göre Kırşehir'in Mahalle ve Köylerinin Sosyo-Ekonomik YapısıAkademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 10(1): 34–70. Defter: BOA ML.VRD.TMT.d 00798 (H.1261 / 1845). - 1845Doğrulandı
Merdeşe hane ve ekonomi çizelgesi tamamlandı
ML.VRD.TMT.d.798 defterindeki 33 hane reisi; arazi, hayvan, gelir, vergi, meslek ve eşkâl ayrıntılarıyla yayımlandı.
Kaynak: Oruç, L. & Yardım, G. (2023) — 798 Numaralı Temettuat Defterine Göre Kırşehir'in Mahalle ve Köylerinin Sosyo-Ekonomik YapısıAkademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 10(1): 34–70. Defter: BOA ML.VRD.TMT.d 00798 (H.1261 / 1845).Ayrıntılı kaydı aç - 1881–1904Araştırılıyor
Atik ve Esas kütükleri: kadın ve erkek aynı hanede
1881–83 Atik defterleri ile 1904 Esas Nüfus Kütükleri aileleri hane düzeninde izleyebilecek ana kaynaktır. Kayıt sistemi resmî kaynakla doğrulandı; Merdeşe hanelerinin görüntüsü henüz alınmadığı için köye özgü sonuç araştırılıyor.
Kaynak: NVİ — Osmanlı dönemi nüfus kayıtları1881-1883 Atik Nüfus Kütükleri ile 1904 Genel Nüfus Yazımı Esas Kütüklerinin oluşumu ve kapsamı.Ayrıntılı kaydı aç
Cumhuriyet ve ad değişikliği
Köy 1928 kayıtlarında hâlâ Merdeşe. Ad değişikliğinin kendisi akademik olarak doğrulandı, kesin karar tarihi araştırılıyor.
- 1928Doğrulandı
Kayıtlarda hâlâ "Merdeşe"
Cumhuriyetin 1928 köy kayıtlarında adı Merdeşe olarak geçer.
Kaynak: Nişanyan Yeradları — Merdeşe (1928 kaydı)Köy adı 1928 kayıtlarında "Merdeşe". - 1952Doğrulandı
Kaman Adalet Dairesi yangınında nüfus defterleri kayboldu
20 Ekim gecesi Kaman Adalet Dairesi tamamen yandı. Ulus gazetesine göre adliye evrakı kayboldu; Nüfus Dairesine ait defterlerin yalnız çok az bir kısmı kurtarılabildi. Yangının çıkış sebebi hakkındaki soruşturma o tarihte tamamlanmamıştı.
Kaynak: Ulus — Kaman Adalet dairesi yandı (21 Ekim 1952) · /archive/kaman-1952-yangini/kaman-adalet-dairesi-yangini-kupur.webpUlus, 21 Ekim 1952, s.3. Haber Kaman Adalet Dairesinin yandığını ve Nüfus Dairesi defterlerinin yalnız çok az bir kısmının kurtarıldığını bildirir.Ayrıntılı kaydı aç - ~1959–1968Araştırılıyor
Merdeşe → Bayramözü
Ad değişikliğinin kendisi akademik olarak doğrulandı: Kırşehir'de adı değiştirilen 21 köyden biri; yeni ad "öz/özü" (dere, su) ile kurulu. 1959 sonrası ad değiştirme komisyonu döneminde gerçekleşti, 1968 "Köylerimiz" envanterinde yeni adla basıldı. Bayramözü'ne özgü karar satırı henüz birincil kaynaktan bulunamadı — biliyorsan yaz.
Kaynak: Türkan, N. (2020) — Kırşehir İlinde Köy Adlarının Coğrafi Açıdan Değerlendirilmesi · s.67Coğrafya Dergisi, 41: 61–75 (Merdeşe → Bayramözü: s.67).Ayrıntılı kaydı aç
Göç dönemi
Nüfus 1965'te 861'den 2022'de 200'e indi. Köy hafızasının şehirlere dağıldığı, bu sitenin varlık sebebi olan dönem.
- 1965–2022Doğrulandı
Göç: 861 kişiden 200 kişiye
Nüfus serisi: 1965: 861 · 1975: 901 · 1980: 750 · 1990: 556 · 2022: 200. Köy nüfusunun büyük kısmı bugün şehirlerde — bu sitenin ziyaretçi defteri, dağılma haritasını çıkarmayı amaçlıyor.
Kaynak: Vikipedi — Bayramözü, KamanKonum, rakım, nüfus serisi (1965–2022). - 1978–1983Doğrulandı
Kaman nüfus kütüğü yersel yazımla yeniden kuruldu
Kaman Nüfus Müdürlüğünün bir Yargıtay kararına aktarılan yazısına göre ilçede Bakanlar Kurulu izniyle 1978–1983 arasında yersel yazım yapıldı. Yazımdan önce ölen kişiler yeni kütükte bağımsız satır olarak bulunmayabilir.
Kaynak: Yargıtay 14. HD — Kaman 1978–1983 yersel yazım bilgisiYargıtay 14. Hukuk Dairesi E.2010/12820, K.2010/12921 kararına aktarılan Kaman Nüfus Müdürlüğü yazısı.Ayrıntılı kaydı aç - 2006–2007Doğrulandı
Bayramözü’nün ilk köy sitesi dijital hafızayı topladı
XOOPS tabanlı eski bayramozukoyu.com; köy tarihi metinlerini, fotoğrafları, haberleri ve ziyaretçi mesajlarını bir araya getirdi. 2006–2007 arşiv görüntüleri, bugünkü Hafıza Atlası için birincil dijital miras kaynağı olarak korunuyor.
Kaynak: Internet Archive — eski Bayramözü köy sitesi (2006–2007)XOOPS tabanlı ilk köy sitesinin 2006 sonu ve 27 Şubat 2007 tarihli arşiv görüntüleri.Ayrıntılı kaydı aç
Bir tarih yanlışsa, birlikte düzeltelim.
Elinizde belge, tarihli fotoğraf veya aile büyüklerinden kalan bir kayıt varsa kaynağıyla iletin.
Katkıda bulun